{"id":2099,"date":"2023-01-23T22:05:39","date_gmt":"2023-01-23T22:05:39","guid":{"rendered":"https:\/\/dersim-fdg.org\/?p=2099"},"modified":"2026-07-28T18:36:21","modified_gmt":"2026-07-28T18:36:21","slug":"dersim-raa-heqi-inancinda-mitolojik-bir-dewre-xiziri-hewtemal-anlatisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/dersim-raa-heqi-inancinda-mitolojik-bir-dewre-xiziri-hewtemal-anlatisi","title":{"rendered":"Dersim Raa Heqi \u0130nanc\u0131\u2019nda mitolojik bir \u201cDewr\u00ea X\u0131z\u0131ri\/Hewtemal\u201d anlat\u0131s\u0131"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"et_pb_section_0 et_pb_section et_section_regular et_block_section\"><div class=\"et_pb_row_0 et_pb_row et_block_row\"><div class=\"et_pb_column_0 et_pb_column et_pb_column_4_4 et-last-child et_block_column et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\"><div class=\"et_pb_text_0 et_pb_text et_pb_bg_layout_light et_pb_module et_block_module preset--module--divi-text--default\"><div class=\"et_pb_text_inner\"><h1>Dersim Raa Heqi \u0130nanc\u0131\u2019nda mitolojik bir \u201cDewr\u00ea X\u0131z\u0131ri\/Hewtemal\u201d anlat\u0131s\u0131<\/h1>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><div class=\"et_pb_row_1 et_pb_row et_block_row\"><div class=\"et_pb_column_1 et_pb_column et_pb_column_1_2 et_block_column et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\"><div class=\"et_pb_image_0 et_pb_image et_pb_module et_block_module\"><span class=\"et_pb_image_wrap\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/dersim-fdg.org\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/ercangur1.png\" title=\"ercangur1\" width=\"200\" height=\"200\" srcset=\"https:\/\/dersim-fdg.org\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/ercangur1.png 200w, https:\/\/dersim-fdg.org\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/ercangur1-150x150.png 150w\" sizes=\"(max-width: 200px) 100vw, 200px\" class=\"wp-image-2100\" \/><\/span><\/div><\/div><div class=\"et_pb_column_2 et_pb_column et_pb_column_1_2 et-last-child et_block_column et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\"><div class=\"et_pb_text_1 et_pb_text et_pb_bg_layout_light et_pb_module et_block_module preset--module--divi-text--default\"><div class=\"et_pb_text_inner\"><p><strong>Asm\u00ean Ercan G\u00fcr<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"mailto:aliyedemeniz@hotmail.com\">aliyedemeniz@hotmail.com<\/a><\/p>\n<p>26 Mart 2022<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><div class=\"et_pb_row_2 et_pb_row et_block_row\"><div class=\"et_pb_column_3 et_pb_column et_pb_column_4_4 et-last-child et_block_column et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\"><div class=\"et_pb_text_2 et_pb_text et_pb_bg_layout_light et_pb_module et_block_module preset--module--divi-text--default\"><div class=\"et_pb_text_inner\"><p><strong>Xal \u00c7elker<\/strong>: Neden ve ne zaman kutsal nesneyi, teberiki-ziyaareti \u00e7\u0131kart\u0131rlar, ne yaparlar?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Yeni y\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131 olan Ga\u011fan (aral\u0131k-ocak) ay\u0131nda ve Hewtemal\u2019da (mart) \u00e7\u0131kart\u0131rlar. Ga\u011fan ay\u0131nda Khalkek\u2019in devri bitiyor. Khalkek\u2019in e\u015fi olan o kad\u0131n\u0131n ad\u0131 da \u011eezaleke\u2019dir. O senenin padi\u015fah\u0131 olan Khalkek\u2019in ad\u0131 da Gurzeleko\u2019dur. O senenin padi\u015fah\u0131 olan Khalkek \u00f6l\u00fcr ancak kad\u0131n kal\u0131r. Khalkek\u2019in devri bu \u015fekilde sona erince bu devri X\u0131z\u0131r idare eder. So\u011fukkanl\u0131 hayvanlar bu kad\u0131n\u0131n idaresi ve pay\u0131na d\u00fc\u015ferler. S\u0131cak kanl\u0131 hayvanlar da X\u0131z\u0131r\u2019\u0131n idaresi ve pay\u0131na d\u00fc\u015fer. Kad\u0131n ile hayvanlar\u0131 derin bir uykuya dalarlar. Bulutlar g\u00fcrleyince uyan\u0131rlar, y\u0131lan-kertenkele gibi s\u00fcr\u00fcngenler ve b\u00f6rt\u00fc b\u00f6cek bu uykudan uyan\u0131rlar.<\/p>\n<p>Hewtemal\u2019de (mart) b\u00f6rt\u00fc b\u00f6cek-s\u00fcr\u00fcngenler ve Pirke(1)\u00a0uyan\u0131r. Havaya, suya ve yere s\u0131cakl\u0131k d\u00fc\u015fer, d\u00fcnya \u0131s\u0131n\u0131r. arl\u0131k ve s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 g\u00fcnler geride kal\u0131r. A\u011fa\u00e7lar secdeye gelir(2), ye\u015ferir ve ya\u015fam canlan\u0131r.<\/p>\n<p>Ga\u011fan (aral\u0131k-ocak) ay\u0131ndan ta mart ay\u0131na kadar devir (ya\u015fam), X\u0131z\u0131r\u2019a emanet edilmi\u015ftir. Ne zaman ki H\u0131z\u0131r-X\u0131z\u0131r gelip a\u011fac\u0131n dibinde oturur, a\u011fa\u00e7 ye\u015fillenir, onadan sonra hayat\u0131 ve ya\u015fam\u0131 idare etmek i\u00e7in yeni senenin padi\u015fah\u0131-idarecisi gelir. Bu zamanda art\u0131k cem-cemaatler sona erer, insanlar gelecek senenin Ga\u011fan ay\u0131na kadar i\u015flerine ve g\u00fc\u00e7lerine koyulurlar.<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Pirim; sen baba Khalke\u2019in anlatt\u0131\u011f\u0131nda orada, o Khalkek oyunundaki(3)\u00a0Arap karekterinin bat\u0131ni inan\u00e7ta, bat\u0131nda yeni padi\u015fah oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftin. Bu olay nas\u0131ld\u0131r, bunu neden sadece Khalkek biliyor?<\/p>\n<h4>________________________<br \/>(1) Dersim masal anlat\u0131s\u0131 ve mitolojisinde ya\u015fl\u0131 kad\u0131n-nine. (\u00c7evirmenin dip notu.)<br \/>(2) Mart ay\u0131 olarak bildi\u011fimiz Hewtemal\u2019de, a\u011fa\u00e7lar\u0131n yere secde etti\u011fi ve bu \u015fekilde canland\u0131\u011f\u0131na inan\u0131l\u0131r. Ger\u00e7ekte a\u011fa\u00e7lar\u0131n k\u00f6k ve dallar\u0131na suyun y\u00fcr\u00fcmesi ve ye\u015fermesi olay\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r.<br \/>(3) Ga\u011fan\u2019da oynanan Khalkek oyununda, Khalkek, Fadike ve Arap olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 karakter oyuncusu ve fig\u00fcr\u00fc vard\u0131r.<\/h4>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Ne diyeyim; sadece Khakek biliyor. Senenin yeni padi\u015fah\u0131 ve pa\u015fas\u0131 o Khalkek ile Fadike\u2019nin yan\u0131nda olan, onlarla oynayan Arap\u2019t\u0131r. O ortadan kayboluyor ve o art\u0131k orada de\u011fildir. Ger\u00e7e\u011fi sorarsan o Arap ta de\u011fildir. Sadece y\u00fcz\u00fcne kara-is \u00e7alm\u0131\u015ft\u0131r. Kendini saklam\u0131\u015ft\u0131r. Senenin yeni padi\u015fah\u0131 o olacakt\u0131r. O Fadike\u2019nin pe\u015findedir. Eski padi\u015fah\u0131n \u00f6lmesine de sevinmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Fadike\u2019yi al\u0131p yeni senenin padi\u015fah\u0131 olmak istemektedir.<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Fadike dedi\u011fimiz oyuncu ve karakter, bu d\u00fcnyay\u0131 m\u0131 temsil ediyor?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Evet; Fadike, bu d\u00fcnyad\u0131r. Fadike bu d\u00fcnyadaki konumunu ve makam\u0131n\u0131 her zaman muhafaza edendir. Sadece k\u0131\u015f\u0131n, sahibi oldu\u011fu b\u00f6rt\u00fc b\u00f6cek, s\u00fcr\u00fcngenler ile uykuya dalar.<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Pirim sen dedin o \u00fc\u00e7 ay padi\u015fahs\u0131z ge\u00e7er, H\u0131z\u0131r (X\u0131z\u0131r) idareyi eline al\u0131yor; \u00f6yle mi?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Evet; Fadike uykudad\u0131r. O senenin padi\u015fah\u0131 da yoktur. Ancak bu devir sahipsiz kalmaz. X\u0131z\u0131r bu devrin idaresini \u00fcst\u00fcne al\u0131r. Bu sebeple bu k\u0131\u015f aylar\u0131 \u201cXeylas-i\u201d olarak isimlendirilir. Bu aylardan k\u0131\u015f\u0131n ortanca ay\u0131 (ocak) zaten X\u0131z\u0131r-H\u0131z\u0131r ay\u0131d\u0131r. H\u0131z\u0131r, da\u011fda, ta\u015fta, denizler ve deryada, f\u0131rt\u0131na ve boranda devaml\u0131 suretle yard\u0131ma ko\u015fand\u0131r, haz\u0131r ve naz\u0131rd\u0131r. Ta ki k\u0131\u015f uykusuna yatan hayvanlar uykudan uyan\u0131ncaya kadar, yery\u00fcz\u00fcndeki canl\u0131lar darl\u0131ktan kurtuluncaya kadar yeni padi\u015fah d\u00fcnyaya gelinceye kadar ya\u015fam\u0131 H\u0131z\u0131r idare eder. Bu zamandana sonra da H\u0131z\u0131r idareyi yeni senenin yeni gelen padi\u015fah\u0131na devreder.<\/p>\n<p>Fate-Fad\u0131ke\u2019nin bu d\u00fcnya oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik. Her devirde o seninin idarecisi olan pa\u015fa-padi\u015fah gelip gider. Ancak ad\u0131 \u011eezal\u0131ke olan Fad\u0131ke her daim yerinde durur.<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Pirim; padi\u015fah\u0131n biri de Sultan S\u00fcleyman\u2019d\u0131r. Sen bana Sultan S\u00fcleyman\u2019\u0131n masal\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015ft\u0131n. Bu konuda ne diyorsun?<br \/>Nejdi Bava: Bu masal \u00e7ok uzun bir masald\u0131r. Sa\u011folsunlar pirlerimiz bu masal\u0131 bize anlat\u0131rd\u0131. O k\u00fclt\u00fcr pirlerin nazar\u0131nda, pir talip ili\u015fkisinde dile gelir ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc\u2026(4)<br \/>*<br \/><strong>Kutsal G\u00fcnler:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Pirim bize biraz da kutsal g\u00fcnlerimizden bahseder misin?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Evet bizim kutsal g\u00fcnlerimiz (ibadet g\u00fcnlerimiz) Ga\u011fan (Aral\u0131k-Ocak)(5)\u00a0ay\u0131ndan ba\u015flar. Derler ki, \u201cGa\u011fan ay\u0131nda g\u00fcnler k\u0131sal\u0131k y\u00f6n\u00fcnden armudun sap\u0131na benzetilir.\u201d Ga\u011fan sonras\u0131 da X\u0131z\u0131r-H\u0131z\u0131r ay\u0131d\u0131r. D\u00f6rt hafta Xeyla\u015fi (\u015eubat) zaman\u0131d\u0131r ve ondan sonra da Hewtemal (Mart) zaman\u0131d\u0131r.<\/p>\n<h4>________________________<br \/>(4) Bu masal\u0131, bu aktar\u0131ma kaynak olan K\u0131rmancki eserin 270. sayfas\u0131ndan itibaren okuyabilirsiniz.<br \/>(5) Yeni Miladi takvime g\u00f6re 13 Aral\u0131k ve 13 Ocak aras\u0131 Ga\u011fan ay\u0131d\u0131r. Dersimlilerin \u201cHesav\u00ea Khan\u201d dedi\u011fi bu eski Rumi takvim ile bu\u00a0yeni Miladi takvim aras\u0131nda 13 g\u00fcnl\u00fck bir fark oldu\u011fundan.<\/h4>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ben sana Musa\u2019dan bahsetmi\u015ftim. Musa, ma\u011faradan d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde isterki elinde emanet olan X\u0131z\u0131r\u2019\u0131n asas\u0131n\u0131 kendisine teslim etsin. Ancak ya\u015fl\u0131 bir adam (dede) donuna girmi\u015f X\u0131z\u0131r\u2019\u0131 yerinde g\u00f6remeyince, elindeki asay\u0131 bir kayaya yaslayarak yoluna devam eder. Ama asa arkas\u0131ndan seslenerek der, \u201cBu X\u0131z\u0131r\u2019\u0131n emanetidir.\u201d Musa d\u00f6ner asay\u0131 eline al\u0131r o \u015fekilde tekrar yola koyularak der, \u201cNas\u0131l olsa bir yerde bana denk gelir. O zaman bu emaneti kendisine veririm.\u201d<\/p>\n<p>Art\u0131k nereden gidiyorsa, bir daha X\u0131z\u0131r\u2019\u0131n keramet g\u00f6sterdi\u011fi bir olay ve olguya denk gelir. Bak\u0131yor ki ormanl\u0131k bir alan yanmaktad\u0131r. Bu yanan ormanl\u0131k alanda \u015filan a\u011fac\u0131 (k\u0131z\u0131lc\u0131k)\u00a0\u201cYa Heq\u201d diye Hak\u2019ka seslenmektedir. Musa bu duruma \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kla \u015fahit olur. Musa der, \u201cHi\u00e7 olmazsa ben bu k\u0131z\u0131lc\u0131k a\u011fac\u0131ndan bir \u00e7ubuk-asa \u00e7\u0131kart\u0131p birlikte g\u00f6t\u00fcreyim. \u00d6yle ki bu k\u0131z\u0131lc\u0131k a\u011fac\u0131n\u0131n neden Hak\u2019k\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freneyim.\u201d<\/p>\n<p>\u00c7ubu\u011fu yan\u0131na al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor. Hewtemal (mart-bahar) zaman\u0131d\u0131r. O \u00e7ubu\u011fu bir dervi\u015fe verir, H\u0131z\u0131r\u2019\u0131n asas\u0131 da kendisinde kal\u0131r. Dewres eve a u\u015fire m\u0131leti onceno \u015filane ro\/Dervi\u015f o k\u0131z\u0131lc\u0131k a\u011fac\u0131n\u0131 insanlar\u0131n alt\u0131ndan \u00fcst\u00fcnden ge\u00e7irir. B\u00f6yle yaparak k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin ve hastal\u0131klar\u0131n insanlardan uzak kalmas\u0131n\u0131 diler. Hewtemal\u2019de ilk hafta (7 Mart gibi, ilk \u00c7ar\u015famba) hava \u0131s\u0131n\u0131r. (Sojia sure kuna b\u0131ne hardi\/K\u0131zg\u0131n sac topra\u011f\u0131n alt\u0131na girer.) \u0130kinci hafta su \u0131s\u0131n\u0131r ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc haftas\u0131 yer \u0131s\u0131n\u0131r. Newe Marti (Rumi 9, Mialdi 21) ise yeni senenin ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r. Hewtemal, Newe Marti, Newroz-Nevruz; bu zaman\u0131 her toplum ayr\u0131 ayr\u0131 isimlendirip mana kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r\u2026<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Pirim sana zahmet o Herzem meselesini konu\u015fabilir misin? Sen, Herzem\u2019de \u00e7oban\u0131n sa\u00e7\u0131n\u0131n oldu\u011funu\u2026<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Art\u0131k g\u00fcnler uzamaya ba\u015fl\u0131yor. Bacalar temizlenir. Evin \u00e7oban\u0131n\u0131n sa\u00e7lar\u0131 bu bacalar\u0131n ve ate\u015fin \u00f6n\u00fcnde kesilir. Yay\u0131klar temizlenir ve haz\u0131rlan\u0131r. S\u00fcte ilk maya at\u0131l\u0131r. A\u011f\u0131llar temizlenir. Sabah\u0131n erken bir vaktinde \u00e7e\u015fmelere ve nehirlere gidilip eve su getirilir. Bu sular evlere ve a\u011f\u0131llara serpi\u015ftirilir, \u00e7ocuklar bu kutsal suyla y\u0131kan\u0131r. Bu\u011fday taneleri suya konulur. Bu tanelerden bereket getirmesi i\u00e7in bir miktar\u0131 a\u011f\u0131llara ve tarlalara b\u0131rk\u0131l\u0131r. Bir miktar\u0131 da \u00e7eme suyuna b\u0131rak\u0131l\u0131r. Yine bir miktar horoza yemesi i\u00e7in verilir.<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Neden horoz? Bu horoz nas\u0131l bir horozdur?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Derler ki bu horoz g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn horozudur. Onun da bu bu\u011fday tanelerinde nasibi vard\u0131r. Ve yine derler ki \u201cHorozlar\u0131n piri g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndedir. O \u00f6t\u00fcnce yery\u00fcz\u00fcndeki t\u00fcm horozlar ona uyup \u00f6tmeye ba\u015flarlar. Ben K\u0131rmancki bir beyitimde (\u015fiir-deyi\u015f) \u015f\u00f6yle diyorum:<\/p>\n<p><em>\u2022 \u201cVengo z\u0131nge de\/Tari u tenge de\/Hay u hengame de\/Veng da X\u0131z\u0131ri. Tiji fista ra\/U\u011fe esta ra\/Vas de usta ra\/Dest\u00ea X\u0131z\u0131ri. Niyaz\u00ea Ga\u011fani de\/Dik\u00ea Asm\u00eani de\/Tewt u dewres\u00ea cemi de\/Veng da X\u0131z\u0131ri.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Karde\u015fime s\u00f6yleyeyim; baharda bulutlar g\u00fcrledi\u011finde de derler ki:<\/p>\n<p><em>\u2022 \u201cR\u0131zq\u00ea m\u0131 Hardo Dewr\u00eas ra, nesib\u00ea m\u0131 Asm\u00eano Khewe ra\/R\u0131zk\u0131m kutsal yery\u00fcz\u00fcnden, nasibim mavi-ye\u015fil g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnden.\u201d<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div><\/div><div class=\"et_pb_image_1 et_pb_image et_pb_module et_block_module\"><span class=\"et_pb_image_wrap\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/dersim-fdg.org\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/bava-nejdi.jpg\" width=\"231\" height=\"309\" srcset=\"https:\/\/dersim-fdg.org\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/bava-nejdi.jpg 231w, https:\/\/dersim-fdg.org\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/bava-nejdi-224x300.jpg 224w\" sizes=\"(max-width: 231px) 100vw, 231px\" class=\"wp-image-2107\" \/><\/span><\/div><div class=\"et_pb_text_3 et_pb_text et_pb_bg_layout_light et_pb_module et_block_module preset--module--divi-text--default\"><div class=\"et_pb_text_inner\"><p>Qawaxa Dewezanu (\u00dc\u00e7 ayakl\u0131 Demirin Kava\u011f\u0131): (6)<\/p>\n<p>Bu Khuresular\u0131n (Kurey\u015fan) k\u00f6y\u00fcnde bir kavak a\u011fac\u0131 vard\u0131. Bu kavak a\u011fac\u0131n\u0131 Khuresular zaman\u0131nda dikmi\u015fler. \u00c7ok g\u00fczel bir a\u011fa\u00e7t\u0131. 1965 senesinden sonra yava\u015f yava\u015f kurumaya y\u00fcz tuttu. Kimse bu a\u011fac\u0131 koruyamad\u0131.\u00a0<\/p>\n<p>Anlat\u0131ya g\u00f6re, kad\u0131nlar gidip bu kavak a\u011fac\u0131n\u0131n alt\u0131nda rovar-banyo yaparlar. Bava ve pirler cem ba\u011flad\u0131\u011f\u0131nda bunlar dewezan\u0131-ate\u015fe konulan \u00fc\u00e7 ayakl\u0131 demiri orada b\u0131rak\u0131p gitmi\u015fler. Sabah kalk\u0131p bakm\u0131\u015flar ki bu dewezan (\u00fc\u00e7 ayakl\u0131 demir) kavak a\u011fac\u0131n\u0131n ucunda tak\u0131l\u0131 bir halde durmaktad\u0131r. Elbette bu duruma \u015fa\u015fr\u0131m\u0131\u015flar ve demi\u015fler, \u201cBu dewezan burada a\u011fac\u0131n alt\u0131ndayd\u0131; nas\u0131l oldu da bu a\u011fac\u0131n en \u00fcstteki u\u00e7 dal\u0131na bu \u015fekilde tak\u0131ld\u0131 kald\u0131?\u201d Bu durumu k\u00f6yl\u00fclere sormaya gitmi\u015fler. Onlar da k\u00f6y\u00fcn ya\u015fl\u0131lar\u0131na sormu\u015flar. K\u00f6y\u00fcn ya\u015fl\u0131lar\u0131 \u015f\u00f6yle cevap vermi\u015f:<\/p>\n<p>- Sene yenilenmi\u015f, a\u011fa\u00e7lar yere sejde-secde etmi\u015f. Bu kavak a\u011fac\u0131 da yere secde etmi\u015f. A\u011fa\u00e7 secde edince bu dewezan a\u011fac\u0131n dal\u0131na tak\u0131lm\u0131\u015f ve a\u011fa\u00e7 d\u00fczelince dal\u0131yla birlikte y\u00fckselmi\u015f. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc bu kavak a\u011fac\u0131na \u2018Qawaxa Dewezanu\u2019 derler.\u201d<\/p>\n<p>Ga\u011fan, Xeyla\u015fi ve Hewtemal, hepsi birbirine ba\u011fl\u0131 bir zaman diliminde (\u00fc\u00e7 aylar) ger\u00e7ekle\u015fir. Bu bir sistemdir. Bu g\u00fcnler, Dersim halk\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli ibadet g\u00fcnleridir. Bu g\u00fcnlerde oru\u00e7lar tutulur, Cem ba\u011flan\u0131r. Pirler, talipler, a\u015firetler, kirveler, musayip-sa\u011fd\u0131\u00e7lar birbirlerini ziyaret ederler\u2026<\/p>\n<h4>*<br \/>________________________<br \/>(6)\u00a0\u015e\u00f6minelerde kullan\u0131lan \u00fc\u00e7 ayakl\u0131 demirin Hewtemal (yeni sene) ile ba\u011flant\u0131l\u0131 hik\u00e2yesi.<\/h4>\n<p><strong>Hewtemal, Newe Marti, Newroz:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Pirim sen dedin, Ga\u011fan, Xeyla\u015fi ve Hewtemal hepsi birbbriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 bir sistemdir. Bunlar\u0131n i\u00e7inde Hewtemal\u2019in yeri ve \u00f6nemi nedir?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Ga\u011fan\u2019dan tut ta Newe Marti\u2019ye(7) kadar olan s\u00fcre Dersim ibadet silsilesinde \u00f6nemli bir ibadet devri ve d\u00f6nemdir. Yeni Miladi takvime g\u00f6re \u201cGa\u011fan\u201d senenin ba\u015f\u0131d\u0131r. Ancak eski Rumi takvime g\u00f6re de, bizim eski hesab\u0131m\u0131za g\u00f6re de yeni y\u0131l Newe Marti\u2019dir.(8) Hewtemal\u2019de yani Newe Marti de d\u00fcnya de\u011fi\u015fir, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr kendisini yeniler. Gece g\u00fcnd\u00fcz e\u015fitlenir, g\u00fcnd\u00fczler uzamaya ba\u015flar.\u00a0<\/p>\n<p>Yeni takvimde Mart ay\u0131n\u0131n 21\u2019ine denk gelen bu haftan\u0131n Cuma g\u00fcn\u00fc kad\u0131nlar, k\u0131zlar, gelinler veya ev sahipleri sabah erkenden kalkarlar \u00e7e\u015fmeye ve su ba\u015flar\u0131na giderler.Yanlar\u0131nda da birazc\u0131k arpa veya bu\u011fday taneneri g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. Derler ki, \u201cBu kutsal ve m\u00fcbarek g\u00fcnde \u00e7e\u015fmelerden ve nehirlerden \u00e7ok erken bir vakitte ilkin evliyalar\u0131n suyu akar. Bu su, ak\u0131l, izan idrak ve feraset suyudur.\u201d<\/p>\n<p><em>- Ben sabah erkenden gidip bu suya yeti\u015feyim, bu suyu al\u0131p eve getireyim!..<\/em><\/p>\n<p>\u00c7\u00fcnk\u00fc ondan sonra di\u011fer mahlukat\u0131n suyu, cin perilerin suyu akacakat\u0131r. \u0130nsanlar b\u00f6yle erken bir vakitte gidip elindeki bu bu\u011fday ve arpa tanelerinden bir miktar suya atarak \u015fu \u015fekilde dua ederler:<\/p>\n<p><em>- R\u0131zq\u00ea m\u0131 Hardo Dewres ra\/Nes\u0131v\u00ea m\u0131 Asm\u00eanu Khewe ra. (R\u0131zk\u0131m kutsal yery\u00fcz\u00fcnden, nasibim mavi-ye\u015fil g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnden.)\u00a0<\/em><\/p>\n<p>Bu sudan al\u0131p eve getirirler. Teberik-ziyaret suyu addedilen bu suyu getirip eve ve hayvan a\u011f\u0131l\u0131na serpi\u015ftirirler, sa\u011fl\u0131k ve s\u0131hhat getirmesi i\u00e7in \u00e7ocuklara \u00e7imdirirler. Sonra o suya koyduklar\u0131 bu\u011fday ve arpa tanelerinden de bir mikrat\u0131r\u0131n\u0131 r\u0131zk ve bereket getirmesi i\u00e7in hayvan a\u011f\u0131l\u0131na, adm\u0131n \u00fcst\u00fcne atarlar. Bir miktar\u0131n\u0131 da getirip horoza verirler. Buna \u201cHevzan\u00ea Usari (Bahar\u0131n Daneleri)\u201d derler.\u00a0<\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker:<\/strong> Burada \u00e7o\u011falmak; bereket var, \u00f6yle mi?<\/p>\n<p><strong>Nejdi Bava:<\/strong> Hevza, hevzano, yani hevo zeno. (Dane, danlerin do\u011furmas\u0131 ve \u00e7o\u011falmas\u0131d\u0131r.) \u201cHevzan\u00ea Usari\u201d, yani \u201cBahar Bereketi\u201d demek. Sonradan bu daneler ye\u015ferir ve tekrar daneye durur. Buna da \u201cHevzan\u00ea Amnoni (Yaz Daneleri)\u201d derler. Sonra \u201cHevzan\u00ea Payiji (G\u00fcz Daneleri) ve k\u0131\u015f mevsimi. Bu d\u00f6rd\u00fcn\u00ea \u201cTaw\u00ea Serre (Senenin d\u00f6rt mevsimi)\u201d denilir. Ve sene, bu \u015fekilde mevsimler ile tamamlan\u0131r\u2026<\/p>\n<h4>________________________<br \/>(7)\u00a013 Aral\u0131k ve 21 Mart tarihleri aras\u0131.<br \/>(8) \u201cNewe\u201d; K\u0131rmancki dilinde hem dokuz, hem de yeni anlam\u0131na gelmektedir. Eski Rumi takvime g\u00f6re de 9 Mart, yeni takvimle gece ve g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn e\u015fitlendi\u011fi, g\u00fcnlerin uzamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 \u201c21 Mart\u201d tarihine denk gelmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc eski takvim ile yeni takvim aras\u0131nda 13 g\u00fcnl\u00fck bir gecikme, geriden gelme vard\u0131r.\u00a0<\/h4>\n<p><span style=\"text-decoration: underline;\">T\u00fcrk\u00e7e \u00e7eviri:<\/span><\/p>\n<p><strong>Asm\u00ean Ercan G\u00fcr<\/strong> (aliyedemeniz@hotmail.com)<\/p>\n<p><span style=\"text-decoration: underline;\">K\u0131rmancki kaynak eser:\u00a0<\/span><\/p>\n<p><strong>Xal \u00c7elker<\/strong> (Hasan Dursun) N<strong>ejdi Bava\u2019de Raa Heqi Sero Mobet<\/strong>\/Pir Mahmut Y\u0131ld\u0131z ile Raa Heq \u00dczerine Sohbet. Hard u Asm\u00ean Yay\u0131nevi. Ludwigshafen-Deutschland; 2020.<\/p>\n<p><span style=\"text-decoration: underline;\">G\u00f6rsel:<\/span><\/p>\n<p><strong>\u0130smail Ate\u015f<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><div class=\"et_pb_section_1 et_pb_section et_section_regular et_block_section\"><div class=\"et_pb_row_3 et_pb_row et-vb-row--no-module et_block_row\"><div class=\"et_pb_column_4 et_pb_column et_pb_column_4_4 et-last-child et_block_column et_pb_column_empty et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\"><\/div><\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":2100,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-2099","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized-tr"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2099","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2099"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2099\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8321,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2099\/revisions\/8321"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2100"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2099"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2099"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dersim-fdg.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2099"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}